"Współczesne konflikty zbrojne"
Robert Łoś, Jacek Reginia - Zacharski
Warszawa 2010 (Wydawnictwo Naukowe PWN)


 

Ostatnia dekada XX wieku i bieżące stulecie, przyniosły ze sobą nowy rodzaj konfliktów zbrojnych. W ujęciu klasycznym wojna rozumiana jest jako użycie siły militarnej w stosunkach międzynarodowych przeciwko integralności terytorialnej oraz niezawisłości politycznej innych państw. Pojawia się natomiast nowe zjawisko przyzwolenia przez Kartę Narodów Zjednoczonych użycia siły w celu samoobrony. Tym samym zjawisko klasycznej wojny zanika, podobnie jak jej uznanie, w polityce państw co jest zjawiskiem wzrostu współzależności międzynarodowej.  

Okres poprzedzający, bezpośrednio po II wojnie światowej, to okres rywalizacji mocarstw – Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, które jeżeli już toczyły walkę ze sobą, to w sposób pośredni. Po upadku ZSRR świat uległ przemianie i charakter konfliktów zbrojnych również uległ przewartościowaniom. Konflikty  stały się zjawiskami bardziej lokalnymi o charakterze etnicznym, religijnym i kulturowym, prowadzonych często wbrew  państwu i przeciw niemu. Konflikty te często przekraczają granice jednego kraju, stając się konfliktami międzynarodowymi bądź umiędzynarodowionymi. Wnikają jednocześnie bardzo głęboko w  życie społeczne, szybko stając się częścią rzeczywistości. Jednocześnie konflikty te, dzięki różnie rozumianej i określanej społeczności międzynarodowej w znaczący sposób wpłynęły  na koncepcje dotyczącą zarządzania kryzysowego w systemie globalnym..

Współczesne wojny i konflikty zbrojne nie maja jednorodnego podłoża. Niezależnie gdzie się toczą, to jednak dotykają (choć w różnym zakresie) całej społeczności międzynarodowej.  Wynika to zarówno z pogłębiających powiązań  gospodarczych, nasilenia migracji, szerszego dostępu do  nowoczesnej techniki militarnej.  Ponadto nowoczesne techniki medialne powodują, że informacja na temat wojen nabrały cech natychmiastowości i globalności.

Źródłem wielu konfliktów często  jest rywalizacja między nowymi potęgami, które są w stanie narzucić władzę innym krajom. Obecna potęga państwa jest wartością coraz bardziej złożonej. Pewne elementy tego zjawiska trudno zdefiniować i zmierzyć (przede wszystkim w wymiarze warunkowania subiektywnego). Podobne problemy pojawiają się przy próbach określenia jaki system polityczny jest korzystniejszy dla uzyskania potęgi. Wiele elementów potęgi zmienia  swój charakter w przestrzeni i czasie. Zmniejszają się takie  elementy tradycyjnie związane z hard power na rzecz soft power. 

Lata dziewięćdziesiąte XX wieku to – według powszechnego przekonania to okres dominacji amerykańskiej hegemonii. Później, szczególnie po ataku z 11 września 2001 roku wizja ta załamała się, tym bardziej, że rośnie potęga Chin, odbudowywanie wpływów przez Rosję i kształtowanie nowych regionalnych potęg. Obecnie  rywalizacja między potęgami powoduje ścieranie się wpływów w  krajach postsowieckich (angażują się tam między innymi USA, Chiny, Rosja), na Bliskim Wschodzie (USA-Chiny-Rosja-Iran) czy Afryce (USA-Chiny, Europa).

W  wielu regionach świata zaostrzeniu uległy konflikty o charakterze etnicznym i religijnym oraz nasiliły się  masowe migracje i zwiane z nimi klęski humanitarne. Uczestnikami współczesnych konfliktów są często organizacje paramilitarne, grupy bojowników, terroryści,  grupy lokalnych przywódców, zorganizowane grupy przestępcze, oddziały najemników, czasem zdemoralizowane jednostki  wojskowe. Regularne operacje wojskowe zastępowane są przez działania partyzanckie czy terrorystyczne.  Współczesne konflikty zbrojne najczęściej mają charakter wewnętrzny. Jeżeli wojny międzypaństwowe charakteryzuje zwykle ograniczenie eskalacji do osiągnięcia zamierzonego celu, o tyle wojny wewnętrzne bywają bardzo gwałtowne, pełne przemocy i ludobójstwa.  Kodeks wojny i prawa wojny nie są wówczas przestrzegane. Konflikty często postrzegane jako lokalne powinny być analizowane jako zjawiska szersze, często wpływające na  zagadnienia globalne, wywołując niepokój w państwach sąsiednich. We współczesnym świecie pojawiły się też wojny asymetryczne przy  czym asymetria wynika nie z różnicy potencjałów ale z odmienności przeciwnika. Wojny asymetryczne są wojnami bez linii frontu, pól bitwy, gdy przeciwnik państwa nie jest podmiotem prawa międzynarodowego, nie krępują go więc żadne ograniczenia, a państwo nie posiada symetrycznych możliwości przeciwstawienia się zagrożeniu, gdy stronę konfliktu stanowią niepaństwowe siły zbrojne.  Ten rodzaj sił zbrojnych jest szczególnie niebezpieczny i destabilizujący, nieprzestrzegający żadnych zasad i norm. Zagrożenia asymetryczne są przy tym zjawiskiem bardzo szerokim, a co za tym idzie trudno definiowalnym, dotykają one zarówno sfery militarnej jak i pozamilitarnej.

Wiele współczesnych konfliktów ma podłoże  historyczne. Granice wyznaczone w Afryce jeszcze w XIX wieku nie pokrywają się z granicami plemiennymi, czy rodowymi - często powodując przechodzenie konfliktu wewnętrznego w  międzynarodowy.  Podobnie wyglądała sytuacja na obszarze postradzieckim, kiedy to  teren ekspansji carskiej a później panowanie reżimu komunistycznego  zamroziły konflikty, które odżyły ponownie po rozpadzie ZSRR.  Podobna sytuacja miała miejsce po rozpadzie Jugosławii, powodując, że zaktywizowane zostały zadawnione krzywdy historyczne.

Konflikt etniczne pojawiają się tam, gdzie grupy etniczne lub mniejszości narodowe są dyskryminowane, lub czują się takimi. Podobny charakter mogą mieć konflikty o podłożu religijnym, gdy dochodzi do sporu między różnymi religiami. Często ten charakter konfliktów jest ze sobą ściśle powiązany.  Zarówno w przypadku jednego jak i drugiego typu sprzeczności zagrożenie może  dotyczyć języka, kultury, tradycji, obyczajów. Jako rezultat dyskryminacji powstaje ruch separatystyczny, odwołujący się do własnej, odrębnej tożsamości, domagający się autonomii lub wręcz własnego państwa.  Zbrojny separatyzm to obecnie najbardziej rozpowszechniony rodzaj konfliktu. Przeciwnikami ruchów separatystycznych często obecnie są inne ruchy lub państwa, dążące do stłumienia rebelii.

Duży wpływ na przebieg konfliktów  ma występowanie na spornych terenach surowców mineralnych czy wody. Gdy okazuje się, że obszar jest bogaty w pożądane surowce, to nawet jeżeli wcześniej występujące  spory etniczne były wygaszone, to wybuchały one z nową silą. Kontrola nad wydobyciem ropy naftowej  towarzyszy konfliktowi między innymi w Sudanie. Dostęp do złóż naftowych był przyczyną wojen w Zatoce Perskiej, rywalizacji USA-Chiny w  Zatoce Gwinejskiej oraz zabiegów różnych państw o wpływy na obszarze postradzieckim.

We współczesnym świecie  nadal częste są konflikty o sporne terytoria graniczne (Etiopia-Erytrea). Poważna liczba  konfliktów wywołana jest działalnością terrorystów lub ich zwalczaniem (Afganistan 2001), ale też powodem deklaratywnym agresji na Irak (2003). Walka z somalijskimi talibami była przyczyną interwencji Etiopii w Somalii, a zagrożenia atakami Izraela spowodowało interwencje tego państwa w Libanie. Jednocześnie widać, że argumenty walki z  terroryzmem są wykorzystywane przez mocarstwa do zwalczani wyraźnych przeciwników. Podatne do występowania konfliktów w skali wewnętrznej są tzw. państwa upadłe (failed states) oraz państwa upadające(falling states). Państwa te są często areną konfliktów, mogą udzielać schronienia, napędzają fale emigracji, napadają na sąsiadów.

Afryka jest jednym z najbardziej niestabilnych kontynentów. Konflikty międzynarodowe dotyczą głównie problemów sporów granicznych (Erytrea-Etiopia), ale nie ma ich zbyt wiele. Analiza przypadków przekonuje, iż w Afryce dominują konflikty o charakterze wewnętrznym, chociaż przy istniejącym charakterze stosunków międzynarodowych, szybko ulegają one umiędzynarodowieniu. Wśród nich częstym motywem pierwotnym jest walka o władzę (np. wojna w Liberii, Sierra Leone, Rwandzie). Drugi rodzaj konfliktów ma charakter secesjonistyczny, w którym strona rebeliancka stawia sobie za cel stworzenie własnego państwa z części terytorium państwa już istniejącego (Sudan, Erytrea). Oczywiście jest to uproszczony podział. Można też znaleźć kraje, gdzie występowały dwa rodzaje omawianych konfliktów (Sudan, Somalia).  Podłoże konfliktów  w Afryce jest skomplikowane tym bardziej, że istnieje na kontynencie olbrzymie zróżnicowanie  etniczne, które powodowały powstanie rywalizacji międzyetnicznej  w momencie, kiedy formowane były państwa i spory dotyczyły tego, jaka grupa etniczna ma decydować w państwie. Idea państwa ponad etnicznego nie mieściła się w kategoriach afrykańskich społeczności. Tym można w dużej mierze tłumaczyć genezę wojny w Sudanie czy Rwandzie.  Z pewnością to zjawisko wystąpiło również w konfliktach w Liberii, Sierra Leone ale też  Somalii (różnice klanowe). Silne poczucie wspólnoty etnicznej może doprowadzić do stworzenia aspiracji do powstania własnego państwa zgodnie z  prawem do samostanowienia.

Kolonializm tworząc sztuczne granice, spowodował również rozczłonkowanie jednolitych grup etnicznych. W przypadku dużych wspólnot plemiennych o rozbudzonym poczuciu tożsamości prowadziło to do prób negowania istniejących granic.  Plemiona często zamieszkiwały  obszary należące do różnych państw kolonialnych. W okresie wyzwalania się spod wpływów metropolii, powstały nowe państwa, które nie uwzględniały podziałów etnicznych (Somalia) Konflikty terytorialne w  Afryce pojawiają się również ze względu na odmienna interpretację zapisów umów granicznych (Etiopia-Erytrea).

Nie bez znaczenia jest również czynnik gospodarczy, gdy dostęp od określonych źródeł surowców i kontrola nad nimi mogły warunkować konflikt. Stąd dostęp do surowców w Sudanie, Liberii współuczestniczyło w  tworzeniu się konfliktu.  Subiektywne poczucie bycia lepiej rozwiniętą prowincją - nadmiernie eksploatowaną przez centrum -  również sprzyja rodzeniu się konfliktu (Erytrea). Nie bez znaczenia jest również fakt, że konflikty w  Afryce to konflikty krajów biednych. Biedne społeczeństwo przy małym dochodzie  sprzyja walce o władzę polityczną, która dzieli  wytwarzane dobra. Stad też tak istotne i pożądane jest osiągniecie w dystrybucji dóbr centralnego położenia.

Pojawieniu się konfliktu lub jego eskalacji szczególnie sprzyja  słabość struktur państwowych. Zasoby, z których władza państwowa może korzystać są bardzo słabe – elity są ograniczone, infrastruktura niewielka, administracja słabo przygotowana do spełnienia swoich funkcji. Brak jest odpowiedniej kultury politycznej, występują nadal  znaczne różnice kulturowo-cywilizacyjne miedzy rożnymi grupami społecznymi. Idea funkcjonowania  państwa demokratycznego ma w praktyce ograniczony charakter, co powoduje, że alternacja władzy jest ograniczona a często niepożądana dla rządzących. Dlatego  tylko w działaniach gwałtownych upatruje się metodę zmiany władzy.  Przemoc staje się naturalnym środkiem uprawiania polityki.

Obecna Ameryka Południowa jest obszarem o stosunkowo niskim poziomie zagrożenia konfliktami.  Podstawowym problemem jest terroryzm i to on ogranicza, ale i determinuje konflikty. W związku z tym zagrożeniem jest przestępczość zorganizowana i handel narkotykami.

Konflikty azjatyckie są częściowo warunkowane kolonialna przeszłością, na które  nakładają sie konflikty etniczne i dążenia separatystyczne poszczególnych narodów. Z  tego typu konfliktami można spotkać się w Kaszmirze (Indie-Pakistan). Wiele z konfliktów wiąże się z różnicami religijnymi, które towarzyszą konfliktom etnicznym i terroryzm.  Współczesne azjatyckie konflikty ściśle powiązane są z aspiracjami państw do uzyskania hegemonii w regionie, a także pozycji światowej.  Nowymi wschodzącymi mocarstwami są Chiny i Indie.  Aktywne w walce o hegemonię są Japonia, USA i Rosja. Sytuację komplikuje fakt istnienia tam państw, które dysponują bronią nuklearną lub mogą taką dysponować.

Bliski Wschód jest jednym z najbardziej zapalnych regionów świata. Składają się na to zarówno wewnętrzna niestabilność państw (wojny domowe, zbrojna rywalizacja miedzy szyitami i sunnitami), jak i wojny pomiędzy nimi (wojna Irak-Kuwejt). Ważne jest również rozszerzanie się ruchów terrorystycznych z poważnym zapleczem islamskiego fundamentalizmu.

Konflikty europejskie to  Bałkany w dużej mierze spowodowane przez rozpad Jugosławii i ZSRR. W mniejszym stopniu wywołane były napływem imigrantów.  Ich wspólnymi cechami są silne umotywowane historycznie aspiracje  niepodległościowe.

Obszar poradziecki to powstanie nowych państw na miejsce dotychczasowych republik. Nie uwzględniono oczywiście różnic narodowych, religijnych i kulturowych mieszkających tam ludzi. Dopóki istniał sprawny, opierające się na terrorze system rządów (carskiej Rosji i komunistyczny) ruchy narodowowyzwoleńcze czy odmienności były tłumione. W chwili zaniku władzy, która  określała ramy swobody, pojawiły się dążenia najczęściej sprowadzające się do powstania samodzielnego pastwa. Były obszar ZSRR jest zresztą traktowany jako rosyjska strefa wpływów stąd też Moskwa, chcąc osiągnąć zamierzony cel, często kreuje konflikt, poprzez wspieranie lokalnych separatyzmów czy wywierając presje ekonomiczną. Nawet jeżeli wpływy Rosji w regionie słabły, to nie oznacza, że zmniejszyły się aspiracje Rosji do hegemonii w rejonie państw postradzieckich. 

Konflikt odzwierciedla sprzeczności występujące miedzy minimum dwoma stronami. Te sprzeczności występują zarówno w samych państwach, jak też między nimi. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z konfliktami wewnętrznymi a w drugim konfliktem międzynarodowym. Bardzo często zastępczo używa się pojęć wojna – konflikt zbrojny. Wojnę należy oczywiście  odróżnić od innych form walki. Z pewnością w  wojnie biorą udział dwie lub więcej zorganizowane siły zbrojne, z  których przynajmniej jedna to regularne oddziały wojskowe, oddziały paramilitarne reprezentujące władze centralne. Obie strony muszą być zorganizowane według jakiegoś określonego schematu, a ponadto musi istnieć planowana i zorganizowana struktura działań zbrojnych. W przypadku konfliktów zbrojnych  muszą występować przynajmniej dwa podmioty wojujące, wykorzystujące siły zbrojne w określony sposób (w kontekście metod i środków walki zbrojnej). Najczęściej stosowanym sposobem klasyfikowania współczesnych konfliktów zbrojnych są: sprawiedliwość, wzgląd na podmiot wojujący, cele działania, stopień zorganizowania lub prowadzenia walki, aspekty prawne i moralne.  W przypadku określającego sprawiedliwość czy jej brak w odniesieniu do prowadzonej walki, z pewnością można mówić o wielu aspektach subiektywnych. Stosowane kryteria do dnia dzisiejszego są przedmiotem burzliwej debaty.  W  przypadku  kryterium podmiotu wojującego wyróżnia się konflikty międzypaństwowe, określane też jako międzynarodowe i konflikty niepaństwowe.  W pierwszym  uczestniczą główne państwa lub zorganizowane siły a  drugim ugrupowania polityczne o charakterze wewnątrz państwowym, które z czasem mogą korzystać z pomocy zewnętrznej.

Według kryterium prowadzenia wojny można wyróżnić działania lądowe, morskie lub powietrzne bądź też z użyciem broni  atomowej, chemicznej, biologicznej, itd.  W  kryterium prawnym należy wiedzieć czy konflikt jest legalny czy nielegalny. Mogą też być konflikty zaborcze, kolonialne, imperialistyczne, narodowowyzwoleńcze, skierowane przeciwko przemocy. Z pewnością w konfliktach zbrojnych występują również podmioty pozapaństwowe a działania wojenne nie są często wypowiedziane.

W latach dziewięćdziesiątych XX stulecia doszło do poważnych zmian jakościowych konfliktów zbrojnych. Wyraźnie doszło do dominacji konfliktów i wojen o charakterze wewnętrznym, które stopniowo umiędzynaradawiają się i mogą stanowić zagrożenie dla struktur państwa oraz jego sąsiadów, regionu i w konsekwencji – globu. Co ważne cecha wspólną konfliktów jest wzrost zniszczeń wojennych oraz strat wśród ludności cywilnej. Elementem rzeczywistości stały się czystki etniczne, wielomilionowe rzesze uchodźców i osób pozbawionych dachu nad głową. Tym samym na mapie świata coraz częściej pojawiają się rozległe obszary niewyobrażalnej biedy. Społeczność międzynarodowa w takich sytuacjach najczęściej udziela niezbędnej pomocy humanitarnej ludności cywilnej oraz stara się osiągnąć przywrócenie pokoju, aby umożliwić powrót uchodźcom. Jednak, jak uzmysławia badanie poszczególnych konfliktów, niejednokrotnie humanitarne inicjatywy międzynarodowe, w sposób absolutnie niezamierzony przyczyniają się do przedłużania przemocy i stanowią źródła zasilania wojny. Stąd wzrastające trudności z pokojowym rozwiązaniem konfliktu

Wiedza na temat współczesnych konfliktów zbrojnych ma pełne prawo wejść do teoretycznych aspektów dotyczących stosunków międzynarodowych. Znajomość zagadnień dotyczących konfliktów ma znaczenie praktycznie, pozwala lepiej zrozumieć procesy i wydarzenia na scenie politycznej. Umożliwia też lepsze zrozumienie polityki zagranicznej państwa. Analiza podłoża konfliktów pozwala wyjaśnić i zrozumieć  takie zjawiska  jak procesy powstania i zakończenia współczesnych wojen (wojna na Bałkanach w latach  dziewięćdziesiątych, atak terrorystyczny z  11 września 2001 roku czy wojna w  Iraku).

Niniejsza praca ma charakter politologiczny i z tej perspektywy pozwala odpowiedzieć na pytania o związki, współzależności i przyczyny konfliktów zbrojnych. Polska nauka dotycząca aspektów wojny i pokoju ma bogatą literaturę przedmiotu. Niniejsza praca nie ma aspiracji by w sposób zupełnie nowatorski spojrzeć na zagadnienia dotyczące współczesnych konfliktów  zbrojnych. Praca ta podsumowuje i porządkuje i w dużej mierze aktualizuje stan wiedzy na temat konfliktów zbrojnych.

Pierwsza  część pracy ma za zadanie przybliżenie czysto teoretycznych aspektów konfliktu. Ciekawy i ważny jest zakres konfliktu i wojny występujący w różnych teoriach stosunków międzynarodowych id czasów najdawniejszych do początku lat 90-tych XX stulecia. Rozważania w tej partii książki dotyczą problemu definiowania wojny i jej miejsca w stosunkach międzynarodowych. Różnorodność definicji wojny, skupionych na najnowszym spojrzeniu na jej zmiennym charakterze, oddają złożoność i skomplikowanie badanej materii. Ważny aspekt obejmuje zakres mówiący o współczesnym charakterze wojny oraz miejscu konfliktu, samej wojny, użycia siły we współczesnym systemie międzynarodowym. Autorzy kończą tę część refleksją nad zakresem i problemem użycia siły czyli prowadzenia „wojny legalnej” w Organizacji Narodów Zjednoczonych po 1991 roku.

Opisane konflikty dadzą się skategoryzować w kilku przestrzeniach  geograficznych: Afryka, Ameryka Południowa, Europa, obszar postradziecki, Bliski Wschód i Azja. Wybór konfliktów w tym znaczeniu nie był przypadkowy. Afryka to obszar niezwykle konfliktogenny stad też  liczba konfliktowo opisywanych oddaje stan zagrożenia kontynentu. Podobnie jest na każdym badanym obszarze. Autorzy zdają sobie sprawę, ze  nie opisane są wszystkie konflikty zbrojne, lecz dokonano celowego wyboru, z konieczności prezentując jedne konflikty, a pomijając te, które mają pewne cechy wspólne z opisanymi. Omawiane konflikty, pomijając, często szeroki opis wprowadzający do właściwego prezentacji, koncentrują się na okresie po 1991 roku. Każdy rodzaj (typ) konfliktu, bez względu na jego geograficzne ulokowanie został omówiony poprzez poddanie i określenie warstwy przyczynowej konfliktu, jego przebiegu i działań, które miały graniczyć jego trwanie i szczęśliwe zakończenie.  Tak też zostały zaprezentowane, w zrozumiały sposób często nadreprezentowane konflikty w  Afryce (w Somalii, Rwandzie, Etiopii – Erytrei, Sudanie i Sierra Leone). Zestawienie z uwarunkowaniami powstania konfliktu pozwala bliżej określić podłoże konfliktu zbrojnego i możliwości jego likwidacji lub ewentualnej eskalacji w  badanym okresie.   

 Kolejny obszar ważny to obszar europejski z konfliktem wyrastającym z byłej Jugosławii (Bośnia-Hercegowina i Kosowo). Bliski wschód to długotrwały konflikt arabsko-izraelski, który w sposób długotrwały absorbuje uczestników stosunków  międzynarodowych.  Na ten temat napisano już wiele i krótki opis jest właściwie zasygnalizowaniem charakteru toczącego się tam konfliktu. Obszar sąsiedzki do Palestyny to środkowy-wschód to dwa konfliktu  – w Afganistanie i Iraku, gdzie ograniczenia czasowe i konieczność wybiórczego potraktowania badanego materiału zdecydowanie ograniczało  prezentacje  konfliktu. Obszar postradziecki to głównie konflikty na Kaukazie południowym – obszarze Gruzji (Abchazja, Osetia Południowa i Adżaria) czy konflikt o Górny Karabach. Jeden z opisanych konfliktów dotyczy  Kolumbii, co jest miarodajnym zdanie Autorów przykładem jakości konfliktów w tej części globu.  Zdaniem autorów  prezentowana liczba konfliktów pozwala sobie wyrobić aktualną  wiedzę na temat zachowania państwa w stosunkach międzynarodowych. 

Zdaniem Autorów warto we wprowadzeniu zwrócić uwagę Czytelnika na kilka wniosków ogólnych, jakie nasunęły się podczas prac nad niniejszą książką. Jednocześnie należy je potraktować jako zaczyn dyskusji nad problematyką wojen i konfliktów zbrojnych, która – jak wykazano powyżej – stanowi jeden z najważniejszych obszarów refleksji w dziedzinie politologii i stosunków międzynarodowych w szczególności.

Zacząć trzeba od trywialnego stwierdzenia, które powoduje daleko idące konsekwencje. Zdaniem Autorów nie jest możliwe wyznaczenie jednego modelu badania współczesnej wojny i konfliktu zbrojnego. Zjawiska te posiadają tak różne uwarunkowania, tempo i dynamikę, iż każdorazowe próby stworzenia jednolitego algorytmu badawczego prowadzą do efektu spłycania problemu i powodują zbyt daleko idące uproszczenia.

Każdy konflikt posiada swoją „logikę” wydarzen. Widoczne jest to nawet w sferze definicyjnej, gdzie kwestia nazwania i dookreślenia wojny oraz konfliktu zbrojnego powoduje wiele nieporozumień. Zdaniem Autorów, wykluczanie z części definicji wojny i konfliktu zbrojnego ofiar przemocy jednostronnej, pozbawione jest racjonalnego uzasadnienia. W sytuacji, gdy międzynarodowe trybunały karne wypowiedziały się za uznaniem zbrodni ludobójstwa i zbrodni przeciw ludzkości za elementy strategii wojennych, dokonywanie podobnych wyłączeń nie znajduje pełnego uzasadnienia i wypacza obraz rzeczywistości.

Nie ulega wątpliwości (co wykazano w wykładzie), iż ostatnia dekada XX wieku zaznaczyła głębokimi i długotrwałymi przewartościowaniami w trendach dotyczących kontekstu wojny i konfliktu zbrojnego we współczesnych stosunkach międzynarodowych. Uprawnione w związku z tym wydaje się traktowanie zjawisk konfliktowych ostatnich dwudziestu lat jako odrębnej kategorii analitycznej. Powyższe założenie koresponduje zresztą z wnioskami, które wynikają z prac współczesnych teoretyków stosunków międzynarodowych. Wojna, która zawsze była istotnym – z jednej strony wyznacznikiem, z drugiej strony konsekwencją – architektury stosunków międzynarodowych, nie mogła pozostać niezmienna przy podkreślanych we wszystkich współczesnych teoriach stosunków międzynarodowych kontekście i kształcie natury relacji pomiędzy narodami.

Zmiana kontekstu systemowego dała wynik silnie rzutujący na charakter współczesnej wojny. Jedną z cech właściwych konfliktom zbrojnym, jest ich pogłębiająca się kryminalizacja. W sytuacji, w której właściwością środowiska międzynarodowego jest postępująca anarchizacja i atomizacja systemowa (w stosunkowo uporządkowanej optyce nazywana wielobiegunowością lub multicentrycznością) niezbędne z punktu widzenia podmiotów prowadzących działania zbroje stało się zagwarantowanie alternatywnych dla „tradycyjnych” źródeł zasilania (finansowania) wojny. Z uwagi na to, iż zdecydowana większość konfliktów zbrojnych charakteryzuje się pewną dozą  systemowości, źródła finansowania w sposób naturalny coraz częściej znajdują się w pozaklasycznych obszarach, co prowadzi do drastycznej kryminalizacji wojny. Przyjęcie słuszności tej diagnozy pociąga za sobą daleko idące konsekwencje dla oceny czasu trwania wojen i możliwości ich trwałego zakończenia. Kryminalizacja stosunków społecznych i budowanie trwałych systemów „wojennej ekonomii”, opartej na przemocy i działaniach poza obszarem prawa międzynarodowego, sprawia, że wojny niejednokrotnie stają się dochodowymi przedsięwzięciami, „administrowanymi” przez grupy zainteresowane utrzymywaniem koniunktury wojennej. W wielu rejonach, ogarniętych konfliktem zaangażowanie się w wojnę staje się jedynym racjonalnym wyborem dla jednostek. Tylko bycie elementem społeczności prowadzącej wojnę gwarantuje dostęp do dóbr umożliwiających przeżycie. Wojna staje się jedyną znaną rzeczywistością, a znalezienie się po jednej lub drugiej stronie jedynym sposobem samoidentyfikacji i znalezienia się w grupie. W taki sposób wojna przestaje być patologią, a konflikt zbrojny staje się głównym tworzywem konstrukcji społecznej. Już ta przesłanka w znacznym stopniu wyjaśnia zjawisko przewlekłości, czy nawet chroniczności współczesnych konfliktów zbrojnych. Analiza ilości wojen, które wybuchają jako zupełnie nowe w środowisku międzynarodowym zjawiska, przekonuje, iż stanowią one dosyć szeroki – lecz jednak margines. Dominującym pod względem ilościowym modelem konfliktu, jest wojna ciągnąca się latami, przy różnej intensywności. W obserwowanych konfliktach uderzają okresowe zmiany konfiguracji układu walczących stron. Część uczestników znika z teatru działań, na ich miejsce pojawiają się nowi, strony utrzymujące swoją obecność w konflikcie niejednokrotnie przechodzą głębokie metamorfozy organizacyjne, ideologiczne, społeczne, itd. Z jednej strony można postawić tezę, iż to, co uznawane jest za „jedną wojnę” w istocie stanowi pewien konglomerat autonomicznych zjawisk, analizowanych w układach diadowych (sparowanych). Autorzy przychylają się jednak do opinii, iż z uwagi na dostrzegalną ciągłość i ewidentne powiązania pomiędzy – mimo wszystko – etapami lub fazami tego samego konfliktu, można podjąć próbę ujęcia ich w modelu przechodzenia od wojen transpozycyjnych (rozumianych jako starcia, których celem jest zmiana władztwa nad obszarem lub zmiana/przejęcie całego systemu władzy), przez wojny skryminalizowane (gang wars), do etapu „wojny wszystkich ze wszystkimi”.

Długotrwałość i labilna intensywność współczesnych konfliktów zbrojnych uzasadnia zdaniem Autorów poddanie w wątpliwość aktualności klasycznego twierdzenia, iż nie istnieje nic poza wojną i pokojem. To przekonanie, właściwie podejściom prawnym, wydaje się tracić na zasadności w rzeczywistości, w której traktaty pokojowe z reguły zastępowane są zawieszeniami broni, czy po prostu stanem, w którym walki ulegają czasowemu wygaszeniu na przykład z uwagi na zmęczenie wojujących stron. Być może właściwe byłoby uznanie Münklerowskich „nowych wojen” za zjawisko konstytuujące trzeci stan stosunków międzynarodowych, możliwy do usytuowania gdzieś pomiędzy wojną oraz pokojem i będący zjawiskiem charakteryzującym się stale obecnym i nieusuwalnym napięciem pomiędzy stronami sporu, czasowo wchodzącym w fazę erupcji. Jeżeli przyjmiemy, iż współczesne konflikty zbrojne nie mieszczą się (a wiele o tym świadczy) w klasycznym aparacie pojęciowym stosunków międzynarodowym (operującym w ramach wyłączności dychotomii pokój-wojna) pod znakiem zapytania staną takie ich filary jak ius in bello. Skoro bowiem wojna nie jest wojną, czy można mówić o prawie wojennym? Jak definiować w takiej rzeczywistości „przywracanie” i „budowanie” pokoju? Czy wobec niekontrolowane rozrostu liczby pozapaństwowych uczestników konfliktów zbrojnych suwerenność państw oznacza dziś to samo co w czasach gdy kształtowały się podstawowe zasady funkcjonowania systemu międzynarodowego? Wydaje się, że obserwowanie rozwoju debaty nad doktryną „interwencji humanitarnej” może być pewnym przyczynkiem do próby odpowiedzi na przynajmniej część pytań.

Dosyć często stosowanym zabiegiem jest kategoryzowanie konfliktów zbrojnych z uwagi na przyczynę, jako etnicznych, narodowościowych, religijnych. Jakkolwiek intencją Autorów nie jest podważanie zasadności takich działań, niech będzie wolno im podzielić się wątpliwością, iż wskazywanie na jedną dominantę przyczynową w odniesieniu do większości badanych konfliktów jest przedsięwzięciem ryzykownym. Poza sugerowaną wcześniej złożonością problematyki współczesnych wojen, uderza to, iż kategorie przy takich klasyfikacjach odwołują się do czynników pozaracjonalnych. Pojawia się tu metodologiczna wątpliwość odnośnie do możliwości poznawczych i analitycznych zjawiska konfliktów zbrojnych. Autorzy, nie idąc aż tak daleko w ocenach, podzielają pesymizm widoczny wśród wielu badaczy co do osiągalności takiego stanu.

 Robert Łoś
Jacek Reginia-Zacharski


Spis treści:

I. Współczesne wojny i konflikty zbrojne - aspekty teoretyczno-prawne

  • Wojna i konflikt zbrojny w teoriach stosunków międzynarodowych

  • Problematyka definiowania istotny wojny i jej miejsca w stosunkach międzynarodowych

  • Definicje wojny - wielość ujęć

  • Charakterystyka wojen i konfliktów zbrojnych po 1991 roku

  • Wojna, konflikt zbrojny i użycie siły we współczesnym systemie międzynarodowym

  • Problem autoryzacji użycia siły (wojny legalnej) w Organizacji Narodów Zjednoczonych po roku 1991

II. Współczesne konflikty zbrojne - studia przypadków

  • Wojna domowa w Somalii

  • Ludobójstwo w Rwandzie (1994)

  • "Diamentowa wojna" w Sierra Leone

  • Konflikt w Sudanie i wojna z Czadem

  • Etiopia - Erytrea: wojna o pogranicze

  • Druga wojna w Zatoce Perskiej

  • Wojna w Afganistanie

  • Wojna w Bośni i Hercegowinie (1992 - 1995)

  • Kosowo jako przykład interwencji humanitarnej i jej konsekwencji

  • Konflikt na Bliskim Wschodzie. Druga wojna w Libanie

  • Konflikt o Górski Karabach

  • Konflikt w Gruzji: Adżaria, Abchazja i Osetia Południowa

  • Kolumbia - sześćdziesiąt lat wojny domowej